کلیسای آنجیلی

در سال 1885 ميلادي ساخت کليساي آنجيلي استپانوس مقدس همدان توسط سه نفر از اعضاي شوراي کليساي انجيلي همدان به نام هاي ميکائيل مگرديچيان (هواکميان)، کاراپت درهوانسيان(زهراييان) و هاکوپ زاکاريان با اخذ مجوز ساخت کليسا از ناصر الدين شاه و کمک هاي مالي او و مردم آغاز و در سال 1886 ميلادي ساختمان کليسا تکميل گرديد. در روز افتتاحيه کليسا، ناصرالملک شهردار وقت همدان(برادر ناصر الدين شاه قاجار) نيز در مراسم فوق شرکت داشته، کليساي آنجيلي پس از يکصد سال خدمت به مسيحيان همدان به علت مهاجرت ارامنه تعطيل و به موزه تبديل گرديد.

اين کليسا با مساحت 300 متر مربع از دو قسمت تشکيل شده است، قسمت اول که نسبتاً جديدتر است فضایي است دو طبقه شامل بالکن و فضاي پيش ورودي و دو اطاق جانبي در طبقه همکف و پلکاني با 12 پله و بالکني به ابعاد 70/4×20/2 متر مربع با دو ستون چوبي و سالني با ابعاد 11×4 متر مربع که اين فضا ها جهت اجراي امور ديني و سرودهاي مذهبي ايجاد شده اند.

قسمت قديمي تر که فضاي اصلي کليسا است سالني است به ابعاد 20/10×70/16 متر مربع با چهار ستون آجري مدور و ديوارهاي باربر که 9 چشمه طاق بر روي آن تعبيه شده است.

محراب با طاق جناقي و به ابعاد 60/3×2 متر مربع و با عمق 50/1 متر مربع در انتهاي سالن بر روي سکوي دو پله ايجاد شده است، نور داخلي کليسا به وسيله سه پنجره از ضلع شرقي تامين مي گردد.

آجرهاي چهار نبش سطوح بدنه و آجرهاي قواره ذوزنقه اي  چهارگوش در کف، مصالح جبهه داخلي است. قطر ديواره ها 2 متر و از خشت خام مي باشد.

از افراد مهمي که در کليساي استپانوس مقدس آنجيلي رخ در نقاب کشيده اند مي توان به هارتون پطروسيان(1827-1872م) از بنيان گذاران کليساي آنجيل، مگرديچ خان زهرابيان(1835-1932م) ملقب به اکرم السلطنه از نظاميان برجسته دوره قاجاري، کاراپت خان زهرابيان(1850-1924م) ملقب به عزالسلطان و هوهانس ناهاپتيانس(1852-1916م) از روحانيون برجسته آنجيلي اشاره نمود. آشتي بين دو کليساي ارامنه گريگوري و آنجيلي در سال 1903 ميلادي که نقش بسيار مهمي در ميان ارامنه ايفا نمود، در زمان وي بوقوع پيوسته است. آرامگاه خانم آني مونت گومري از مبلغين و فعالين شهر همدان که  مدت 35 سال امور فرهنگي و ادبي شهر همدان را عهده دار بوده در قسمت شمالي کليسا و سمت راست محراب واقع شده است.