کارگاه های کاوش

 

معرفی کارگاه های کاوش تپه هگمتانه

کارگاه جنوبی

هیئت باستان شناسی ایران به سرپرستی دکتر محمد رحیم صراف طی سالهای 1374 و 63-1362 و با هدف شناسایی آثار و بقایا و لایه های معماری و همچنین چگونگی گسترش آثار معماری شهر کهن هگمتانه پژوهش های میدانی را در جنوب گودال شتر خواب و ترانشه های فوق مورد مطالعه و کاوش قرار دادند. فضاهای معماری مکشوف همانند آثار یافت شده در ترانشه مرکزی عبارتند از دو معبر به عرض 5/3متر و در جهت شمال غربی و جنوب شرقی که حد فاصل آنها را دو ردیف فضاهای معماری ساختمانی به ابعاد 5/17×5/17متر مربع تشکیل  می دهند. هر واحد معماری از 8 فضا شامل یک اطاق پیش ورودی و حیاط مرکزی در وسط و در طرفین دو اتاق و یک انباری به شکل قرینه تشکیل شده است. مصالح اصلی تشکیل دهنده آثار معماری تماماً از خشت خام به ابعاد 13×45×45 سانتی متر و ملاط گل می باشد. نتایج حاصله نشان می دهد که آثار معماری شهری که در منطقه مرکزی از زیر خاک خارج شده تا منطقه جنوبی تپه هگمتانه و به فاصله 250 متری آن گسترش داشته است و این نشانگر وجود شهری بزرگ و با عظمت است.

 

کارگاه شمالي

طی سالهای 77 و 76-1375 هیئت باستان شناختی ایران با هدف روشن نمودن وضعیت حصار، تاسیسات آبرسانی و دیگر آثار و بقایای معماری شهر باستانی ترانشه های فوق را در کارگاه شمالی مورد حفاری قرار داد، در روند حفاری آثار معماری ارزشمندی کشف گردید، عمده آثار عبارت از برج و باروی شهر باستانی به قطر تقریبی 27-25 متر به شکل جرز و نما در جبهه بیرونی، تاسیسات آبرسانی شامل جوی آب به عرض و ارتفاع 50 سانتی متر، حوضچه تقسیم آب به ابعاد 5/1×5/1 متر، چاه آب و همچنین آثار معماری واحدهای مسکونی می باشد. مصالح اصلی فضاهای معماری مکشوفه خشت به ابعاد مختلف، آجر با ملاط گل و گچ و آهک می باشد.

نتیجه حاصل از کاوش در کارگاه بیانگر هماهنگی بین پلان فضاهای معماری با پلان سایر واحدهای معماری و همچنین گسترش آثار در سطح وسیعی از شهر است.

 

کارگاه مرکزی

هیئت  باستان  شناختی  ایران  به  سرپرستی  آقای  دکتر محمد رحیم صراف طی کاوش سالهای 1363،1367،1373، 1362، با هدف دستیابی به آثار و بقایای شهرباستانی اقدام به کاوش در ترانشه های فوق در محوطه ای به طول و عرض 20×50 متر در مرکز تپه باستانی واقع در جبهه شمالی گود معروف فرانسوی ها نمود. دستاورد فعالیتهای هیئت باستان شناختی شناسایی مجموعه ساختمان های مربع شکل در عمق 2 تا 5 متری از سطح تپه می باشد که در ابعاد 5/17×5/17متر ساخته شده است. ورودی هر واحد معماری به یک پیشخوان و تالار مرکزی در وسط و سه اتاق جانبی در دو سو ختم می شود. این بناها در دو ردیف موازی و پشت به یکدیگر بصورت قرینه پیاده شده اند و بین هر دو ردیف واحد های معماری معبری به عرض 5/3متر در جهت شمال شرقی ـ  جنوب غربی ایجاد شده است. معابر در فاصله 35 متری از یکدیگر و به موازات هم قرار دارند. همه خانه ها دارای پلان یکسان هستند. هیات باستان شناختی ایران توانست با پی بردن به سیستم معماری شهر باستانی در کارگاه مرکزی ، روند گسترش آن را در سایر کارگاه ها  پی گیری نماید .

 

کارگاه میدان هفت تیر (اکباتان)

هیئت باستان شناسی ایران طی سالهای 79و1378  در ردیابی و پیگردی آثار و بقایای معماری شهر باستانی و همچنین روند گسترش آن در سطح  شهر کاوشهای خود را در ترانشه های فوق در محدوده میدان هفت تیر تداوم بخشید. گروه کاوش ضمن دستیابی به معابر شماره 6 و 7 موفق گردید اولین چهارراه شهر باستانی را که از تقاطع دو معبر 7 و 10 تشکیل می یافت از دل خاک خارج نماید. احداث معبر 10 در این منطقه موجب تغییرات اندکی در جهات و ساخت و سازهای واحدهای معماری در بخشهای غربی و شرقی معبر گردیده بطوریکه حذف یک ردیف ازاتاقها در بخش شرقي موجب شده که ابعاد واحدهای معماری از 5/17×5/17متر به 5/13×5/17 متر تقلیل یابد. معابر شماره 7 و 10 به عرض 5/2متر با کف آجری به همراه تاسیسات آبرسانی به قطر و ارتفاع 50 و 60 سانتی متر است . علیرغم تغییرات در سیستم معماری هندسی شهر باستانی می توان اذعان نمود امر مدل سازی یکسان خانه ها در تمامی سطوح شهر هگمتانه تکرار شده است.

 

گودال معروف به فرانسويها

در اوايل قرن نوزدهم جهانگردان اروپايی با اهداف شبه باستان شناسانه در جستجوی شهر توصيفی پايتخت مادها يعنی شهر اکباتان(هگمتانه) با باروهای هفتگانه تو در تو و زر و سيم اندود، گام در شهر همدان امروزی نهادند. ژاک دمرگان فرانسوی از نخستين کسانی بود که مطالعات شبه باستان شناختی را درباره همدان محقق ساخت. پس از آن به سال 1913 ميلادی هيئتی به سرپرستی شارل فوسی به اتفاق همکارش ويرولو به مدت 6 ماه در نقاط مختلف همدان از جمله تپه هگمتانه به کاوش پرداختند. فوسی هيچگاه نتايج حفاريهای همدان را منتشر نکرد. نيکول شواليه بعدها اسناد ومدارک اين حفاريها را منتشر نمود. در تپه هگمتانه هنوز مي توان آثار گودهای بزرگ فوسی را مشاهده کرد. يکی گود فعلی در ضلع شمالی موزه که نزد عامه به گود فرانسوی ها معروف است و ديگری که به گود شتر خواب معروف شده است و در فاصله 100 متری جنوب موزه قرار دارد. در نخستين گودال او آثاری نظیر پايه ستون، سنگهای کف وپی يک بنا را پیدا کرد که کاملاً آشفته بود و در گود ديگر سرستون و يک پايه مجسمه را کشف نمود.

 

معرفی حصار و برج و باروهای هگمتانه

يکی از مهمترين تأسيسات شهر باستانی هگمتانه برج و باروهای آن است. در طی کاوشهای میدانی گروه کاوش موفق گردید از گوشه جنوب شرقی تپه هگمتانه به طرف شمال و سپس غرب تپه هگمتانه حدود 600 متر از حصار شهر باستانی را شناسايی و قسمتهايی از آن را از دل خاک خارج نماید. نقشه حصار شهر باستانی به صورت کثير الاضلاع چند ضلعی است. بدنه خارجی حصار بصورت جرز و نما بوده و دقت و ظرافت خاصی در ساخت آن به کار رفته است. بازسازی ها و دخل وتصرفات انجام شده در دوره های مختلف نشان می دهد. در دوره اول و در قسمت تحتانی خشت هايی به ابعاد12× 35×35 سانتی متر و و در دوره دوم و در قسمت فوقانی خشتهای بزرگتر به ابعاد 12×50×50 مورد استفاده قرار گرفته است حصار در نقاط مختلف دارای برجهای دفاعی است که تأسيسات معماری نظير دالان يا راهرو و اتاق بزرگ در درون برج مشاهده گرديد. قطر حصار 9 متر و ارتفاع آن در بیشترین نقطه حدود 10 متر شناسائی شده است . در فاصله نيم متری حصار و در جبهه داخل شهر جوی آبی با آجر احداث شده است. مسير جوی طوری طراحی شده که با جهت حصار موازی می باشد.  به نظر می رسد احداث چنين جويی علاوه بر تامین آب ساکنان شهر برای هدايت آب شهر و پساب حاصله به بيرون شهر نیز بوده است.